„Dumna, waleczna i niepokorna Polka”

We współczesnych dyskusjach o polskich powstaniach XIX wieku i społeczeństwie pod zaborami z reguły pomijamy ich nader istotny aspekt – postawę i zaangażowanie polskich kobiet. Aktywność Polek w czasach „narodu bez państwa”, ich wysoka pozycja społeczna i czynny udział w ruchach niepodległościowych możemy uznać za europejski ewenement. Bardzo szybko zauważyli to zagraniczni komentatorzy sprawy polskiej, zarówno z zachodu, jak i ze wschodu. Jeden ze szwajcarskich dziennikarzy w czasie Powstania Styczniowego pisał o Polkach: „Kobiety odgrywają w obecnym powstaniu tak niesłychanie ważna rolę, że za granicą nie można o tym wyrobić sobie pojęcia, jeżeli się tego naocznie nie widziało – Dlatego nazywa się naszą wojnę kobiecą – mówiła mi wdowa po poległym komendancie (…) Kobiety są prawdziwą duszą powstania”. Rosyjski historyk Mikołaj Berg uważał, że niewiele jest krajów na świecie, w których kobiety odgrywałyby tak ważną rolę w życiu narodu, jak stało się to udziałem Polek. Jego zdaniem „kobieta polska jest wiecznym, nieubłaganym i nieuleczalnym spiskowcem”. Syrena z mieczem i tarczą w herbie Warszawy była dla niego symbolem „walecznej, dumnej i niepokornej kobiecości Polek”. Rosjanie uważali narodową aktywność polskich kobiet za wielkie zagrożenie dla swojej polityki i docenili to w specyficzny sposób. Od 1863 roku na terenie zaboru rosyjskiego sądy wojskowe ustanowiono „dla przestępców płci obojga”. Za zaangażowanie w ruch wyzwoleńczy Polki sądzone były równie surowo jak mężczyźni.
Tradycyjnie krytyczni wobec wysokiej pozycji polskich kobiet byli również Niemcy. Społeczną rolę Polek uważali za „patologię rozwojową spowodowaną brakiem własnego państwa”. W czasach Bismarcka w niemieckich elitach politycznych dominowało przekonanie, że za buntowniczą postawę polskiej inteligencji w znaczącym stopniu odpowiedzialne są właśnie polskie kobiety.
Zwycięstwo w „najdłuższej wojnie nowoczesnej Europy” było nie tylko dziełem naszych walecznych pradziadków, ale też tych, które były ich siłą, natchnieniem i wsparciem, naszych wspaniałych, dumnych i niepokornych prababek. Pamiętajmy o tym, przy kolejnym rocznicach.