Bitwa nad rzeką Świętą (bitwa pod Wiłkomierzem) 1 września 1435 r (część I)

To znakomite zwycięstwo, jedno z najświetniejszych w historii unii polsko – litewskiej, jest dzisiaj zupełnie zapomniane (dlatego opisuję je obszerniej niż inne), podobnie jak konflikt, który rozstrzygnęło. Bitwa była kulminacyjnym punktem litewskiej wojny domowej o objęcie wielkoksiążęcego tronu po śmierci Witolda. Kandydatem Polaków był Zygmunt Kiejstutowicz, przeciwko któremu zbuntował się stary intrygant Świdrygiełło (przyrodni brat zmarłego). Po jego stronie opowiedziały się wschodnie, prawosławne, ziemie Wielkiego Księstwa. Wilno i zachodnią część Wielkiego Księstwa kontrolował Zygmunt, utrzymujący się na tronie w zasadzie tylko dzięki polskim kontyngentom, obsadzającym najważniejsze fortece na tym terenie.
Początkowo wojna toczyła się raczej leniwie. Kiedy w 1434 roku inflanccy Krzyżacy wsparli Świdrygiełłę, udzielając mu znaczącej pomocy wojskowej i finansowej, wydarzenia gwałtownie nabrały tempa i rozmachu. Polskie posiłki dla Korybutowicza sprawiły, że ten rok zakończył się jeszcze bez rozstrzygnięcia. Wszyscy zdawali sobie jednak sprawę, że do następnej jesieni rozstrzygną się losy wojny.
W 1435 roku Świdrygiełło zebrał jeszcze potężniejsze siły. Zgromadził w Witebsku ok. 6 tysięcy prawosławnej jazdy bojarskiej (lepiej opancerzonej od oddziałów zachodniej Litwy), oraz kilkuset litewskich Tatarów. Inflantczycy zmobilizowali na tą wojnę całość swoich sił. Wystawili przeszło 3 tysiące jazdy, w tym cały kontyngent zakonny (łącznie z mistrzem inflanckim i wszystkimi najwyższymi urzędnikami) oraz przeszło 100 kopii zagranicznych „rycerzy-gości”. Zakonną piechotą dowodził doświadczony w wojnach husyckich Zygmunt Korybutowicz. Jego oddział liczył przeszło 1500 ludzi., Był nie tylko dobrze wyszkolony, ale też znakomicie wyposażony. Prowadził ok. 300 wozów bojowych (doskonałej jakości), oraz liczną ( w tym oblężniczą) artylerię. Wojska zakonne wraz z oddziałami Świdrygiełły były siłą mogącą realnie zagrozić popieranemu przez Polskę Kiejstutowiczowi. Jego armię tworzyły liczące ok. 5 tysięcy zbrojnych kontyngenty jazdy litewskiej z „Litwy właściwej” oraz Żmudzi (w większości byli to rzymscy katolicy). Ustępowali oni zarówno uzbrojeniem jak i opancerzeniem swoim prawosławnym pobratymcom ze wschodniej części Wielkiego Księstwa. Polacy wsparli Zygmunta 800 kopiami (w sumie ok. 4 tysiące ludzi) dowodzonymi przez Jakuba Kobylańskiego. Nie była to typowa rycerska, ciężkozbrojna jazda pospolitego ruszenia. Większość walczyła na wzór zachodnich strzelców konnych. W odróżnieniu od typowych pospolitaków też bardzo doświadczeni i zdyscyplinowani. Sam Kobylański był jednym z najlepszych polskich dowódców tamtej epoki, i to on objął faktyczne dowództwo nad armią Kiejstutowicza.
Ruch ofensywny należał do Świdrygiełły, a jego plan był bardzo prosty. Zakładał uderzenie wprost na Wilno i Troki. Ich zdobycie przesądziłoby wynik wojny. Kobylański postanowił nie dopuścić do oblężenia stolicy i wyjść na spotkanie przeciwnikowi. Paradoksalnie taki scenariusz ucieszył również Świdrygiełłę, który liczył na przewagę liczebną i jakościową swojej armii. Jej problemem była jednak kwestia dowodzenia. Świdrygiełło był intelektualną miernotą bez kwalifikacji na dowódcę. Inflancki mistrz Kerskorf był bardziej urzędnikiem niż wojownikiem, ale przynajmniej zdawał sobie z tego sprawę. Jedynym doświadczonym dowódcą w obozie sprzymierzonych był Zygmunt Korybutowicz. Ponieważ jednak służył jako najemnik zarówno Świdrygiełło i Kerskorf nie chcieli mu się podporządkować. Wbrew wszelkim regułom wszyscy trzej postanowili wspólnie dowodzić – jak się okazało, ta decyzja przesądziła o ich klęsce.
20 sierpnia armia Świdrygiełły dotarła do Wiłkomierza. Następnych kilka dni stracono tam na kłótnie trzech dowódców nad planem dalszych działań. Kobylański zyskał w ten sposób czas na rozpoznanie sytuacji i opracowanie własnego planu. Licząc na zaskoczenie postanowił przygotować w okolicy Wiłkomierza zasadzkę, wykorzystując bagnisty teren, przez który prowadziły tylko wąskie, leśne trakty. Sprzymierzeni wyruszyli na Wilno 29 lub 30 sierpnia. Na czele armii Świdrygiełły szła jazda ruska, za nią Krzyżacy, a na końcu tabor bojowy Korybutowicza. Z tyłu maszerowały tabory z zaopatrzeniem eskortowane przez część oddziałów zakonnych oraz „rycerzy – gości”. Trójpodział dowództwa sprawił, że zaniedbano właściwego rozpoznania (chociaż jako straż przednią wysłano Tatarów). Nikt nie spodziewał się, że armia Kobylańskiego jest już na miejscu, a oni maszerują na rzeź prosto w zastawioną przez niego pułapkę.
cdn.

Podpis: Polscy i litewscy zbrojni z początku XV wieku. Od lewej: pieszy w kapalinie, pieszy w łebce i półzbroi z tasakiem (obie postaci z obrazu z 1425 r.), rotmistrz roty pieszej (obraz z 1420 r.), stolnik krakowski Wierzbięta z Branic ok. 1422 r. (z płyty nagrobnej w kościele w Ruszczy), rycerz z Pogoni Litewskiej na płaskorzeżbie grobowca Władysława Jagiełły na Wawelu. Ryas. B. Gembarzewski.