Od jakiej chwili jest człowiek?

Pytanie tylko z pozoru jest zabawą akademicką.

Odpowiedź na nie może uzasadniać lub odrzucać powszechny dziś proceder przerywania ciąży, który dokonywany jest na świecie w każdej sekundzie, rosnąc do upiornych liczb kilku milionów rocznie.

Tekst ten nie jest tak wyczerpujący, jak bym chciał, to raczej ekspresowy przegląd, jednak mam nadzieję, że daje przynajmniej wstępną pomoc w uporządkowaniu sobie tematu w głowie.

Mimo wrażenia ulotności momentu, kiedy zaczyna się człowiek, wbrew pozorom, da się o tym powiedzieć dość sporo. Umysł szuka racjonalizacji, porządku, kategoryzacji. I tutaj taki zabieg będzie przydatny.

Chcąc dyskutować o tym, kiedy zaczyna się człowiek, a więc – kiedy organizm ludzki zyskuje rzeczywiście ludzkiego charakteru, kiedy napełnia się godnością ludzką i zyskuje jakieś prawa, poruszamy się w kilku różnych obszarach, które można podzielić na kategorie. Na szybko można tutaj wyznaczyć kategorie:

• biologiczna
• filozoficzna
• prawna
• teologiczna

A więc analizując aspekty czysto biologiczne, poruszamy się w jednym ściśle określonym obszarze, znowu z punktu widzenia teologicznego będziemy już używać innych kategorii, choć być może te kategorie będą się niekiedy przenikać (np. teologia – absolutyzując godność ludzką – korzysta z argumentu biologicznego przynależności gatunkowej). Ale mając świadomość rozdzielności tych kategorii, trochę sobie ułatwiamy sprawę w dyskusji.

Możemy też dokonać innego podziału, określając różne przekonania co do tego, czy embrion ludzki jest człowiekiem od razu, czy od jakiegoś momentu, a więc:

• człowieczeństwo opóźnione
• człowieczeństwo równoczesne (od początku)
• nie wiadomo (być może embrion ludzki jest człowiekiem od początku)

Zwolennicy pierwszej opcji wskazują pewne istotne punkty zwrotne życia ludzkiego (życia embrionu), które mogą oznaczać moment, gdy embrion nabiera cech ludzkich, przykładowo może to być kryterium dnia 7, 14, 40, samodzielności, narodzin, psychologiczne, społeczne.

Z kolei argumenty zwolenników człowieczeństwa „od początku” można ująć skrótem SCIP:

• Species – przynależność gatunkowa
• Continuity – ciągłość rozwojowa
• Identity – tożsamość
• Potentiality – potencjalność

Kryterium przynależności gatunkowej mówi, że już jednokomórkowa zygota ma w sobie kompletny zapis genetyczny, który będzie jedynie powielany, ciągle aż do momentu śmierci. Ten genotyp jest specyficzny dla homo sapiens. A więc jasne jest, że ów genotyp to nie przypadkowa papka, a samoorganizująca się istota ludzka w początkowej fazie procesu. Nie jest częścią organizmu matki, ani pasożytem, organizm matki go wspiera i wchodzi z nim w interakcje, których celem jest jego rozwój. O tym kryterium mówili starożytni quod generatur ab homine homo est (to, co jest zrodzone z człowieka, jest człowiekiem). Ważne, że organizm jest zrodzony przez człowieka, by był człowiekiem, nie mają znaczenia żadne jego cechy, tylko już sam ten fakt. Za tym kryterium opowiadają się: Jerome Lejeune, Geralindine Lux Flanagan, Włodzimierz Korohoda, Benedict M. Aschley.

Kryterium ciągłości rozwojowej – opiera się na tym, że rozwój od zygoty jest ciągły i uporządkowany, prowadzi do realizacji danych genetycznych, przechodząc przez kolejne etapy: zygoty, blastocysty, gastruli, embrionu, płodu, dziecka, młodocianego, dorosłego i starca. Te fazy zazębiają się, więc twierdzenie, że jakaś faza nie ma praw ludzkich jest uzurpacją. Opowiadają się za tym: Włodzimierz Fijałkowski, Juan de Dios Vial Correa.

Kryterium tożsamości – mówi o tym, że mimo zmian w kolejnych fazach rozwoju mamy wciąż do czynienia z jedną o tą samą osobą. Przecież nawet u dorosłego człowieka komórki ulegają ciągłym zamianom (np. wszystkie erytrocyty w krwi ludzkiej są wymieniane co ok. 120 dni). Organizm człowieka się wciąż zmienia, ale mamy do czynienia wciąż z tym samym podmiotem. Dorosły nie był kimś innym w dzieciństwie, czy w chwili poczęcia. Ten argument jest bliski dla M. Machinka, Ph. Caspara, M. Hrabowskiej.

Kryterium potencjalności – Tertulian mówił: Homo est et qui est futurum (Człowiekiem jest i ten, kto ma być człowiekiem). Początkowe fazy człowieka mają potencjał tego, kim będzie w przyszłości.

Osobnym zagadnieniem jest określenie, czym jest człowiek w pojęciu zwolenników koncepcji równoczesnej – osobą, człowiekiem właśnie, czy właścicielem duszy, a może po prostu godności ludzkiej? W zależności od przyjętej rzeczywistości ludzkiej możemy mówić o personalizacji jednoczesnej (osobą się jest jednocześnie z poczęciem), animacji jednoczesnej (duszę się ma jednocześnie z poczęciem), hominizacji równoczesnej (człowiekiem się jest jednocześnie z poczęciem).

W obszarze wspomnianych wyżej płaszczyzn dyskursu, zwolennicy personalizacji/animizacji/hominizacji równoczesnej dotykają problematyki następującego rodzaju.

Płaszczyzna biologiczna – tutaj mówimy wyłącznie o życiu ludzkim. Nie odnosimy się do kategorii osoby czy duszy. Odpowiedź jest jedna: życie zaczyna się od poczęcia (nie określamy, czy jest już ono człowiekiem, czy nie).

Płaszczyzna filozoficzna – tutaj raczej nie da się jednoznacznie i empirycznie stwierdzić z całą pewnością, czy człowiek zaczyna się wraz z poczęciem.

Płaszczyzna prawna – odnosi się do tego, czy życie ludzkie od poczęcia jest już podmiotem praw człowieka, czy jest nim od jakiegoś momentu. Zakładając brak empirycznej możliwości stwierdzenia, czy człowiek zaczyna się o poczęcia czy później, odnosimy się do tucjorystycznej zasady wyboru opcji pewnej (in dubio standum est pro valore actus), która mówi, że jeśli mamy wątpliwość, czy mamy do czynienia z osobą ludzką, czy nie, należy zawsze założyć jej istnienie. Obrazuje to porównanie myśliwskie – jeśli nie mamy pewności, czy widzimy dzika czy człowieka, na wszelki wypadek wstrzymujemy się od strzału. Rozstrzygnięcia prawne jednoznacznie wskazują, że faza embrionalna ludzkiego rozwoju powinna być wzięta pod prawną ochronę.

Płaszczyzna teologiczna – czy zmarłe embriony mogą dostąpić życia wiecznego? Teologia odpowiada: Tak. Ta odpowiedź wynika z przyjęcia kryterium przynależności gatunkowej ludzkiego zarodka. „Skoro już na poziomie zygoty jest on w pełni wyposażonym genetycznie człowiekiem, to jedyną logiczną konsekwencją jest przyznanie mu atrybutu podobieństwa do Boga oraz wezwania do nieśmiertelności (ks. A. Muszala, vide Międzynarodowa Komisja Teologiczna: Nadzieja zbawienia dla dzieci zmarłych bez chrztu, Radom 2008).

Ważne wydaje mi się podkreślenie, że podział między zwolennikami różnych koncepcji (np. między zwolennikami hominizacji równoczesnej i opóźnionej) to nie jest podział między ateistami a wierzącymi. To błąd – wielu ludzi niereligijnych uznaje zasadę hominizacji równoczesniej, bo nie jest ona często w ogóle dziedziną wiary religijnej.

Osobną kwestią jest także zasadność ochrony życia ludzkiego, która jest elementem naszej cywilizacji – można powiedzieć cywilizacji łacińskiej (w koncepcji F. Konecznego), czy – znacznie szerzej, choć jest to już nie tak pewne – cywilizacji chrześcijańskiej (czy można do niej zaliczyć cywilizację zachodniej Europy, gdzie już dochodzi do eutanazji zdrowych 30-letnich osób?)

Na tę chwilę zakładamy i postulujemy, że ochrona życia ludzkiego jest zawsze zasadna. A skoro tak, już choćby na  tle argumentów wynikających z płaszczyzny prawnej powinno być chronione od początku.

Jeśli kwestionuje się tę zasadność, kwestionuje się także zasadność ochrony życia ludzkiego w ogóle. A więc – otwierając furtkę przerywania ciąży pozwalamy w jakimś stopniu uchylić prawo ochrony życia ludzkiego. Nawet jeśli w niewielkim (bo tyczy tylko jego początkowej fazy), to przekraczamy tym samym Rubikon. Pytanie, czy naprawdę chcemy to robić? Jeśli tak, to logicznie rzecz biorąc – nie ma żadnych granic i przeciwskazań, by – konsekwentnie – pewnego dnia pozwolić rodzicom bądź lekarzom odebrać życie urodzonym już dzieciom.

Bibliografia: Ks. Andrzej Muszala, Czy embrion ludzki jest osobą ludzką? Międzywydziałowy Istytut Bioetyki Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, w: Człowiek – od kiedy?, Polska Akademia Nauk, Oddział w Poznaniu, Ośrodek wydawnictw naukowych, Poznań 2013.

Fot. envato na licencji.