Różnorodność cywilizacji

Słowiańszczyzna – czy jest możliwe, że narody wywodzące się z tej wspólnoty (Rosja, Ukraina, Polska, Czechy, Słowacja, Białoruś itd.) znalazły jakiś wspólny mianownik, nić porozumienia, która odróżnia ich np. od kultury zachodniej? Kusząca jest ta myśl i chyba stoi na początku każdego myślenia o naszym zbliżeniu z Rosją („nie walczmy tylko współpracujmy” albo myśli o panslawizmie). Istnieje wielu autorów, którzy opisują nam rzeczywistość, w której żyjemy, wyjaśniając ją, trochę jakby przenikając poprzez utrwalone kalki, do których zdążyliśmy się przyzwyczaić. Jednym z takich jest chyba za mało znany dzisiaj w Polsce Feliks Koneczny. Książki jego, bardzo intensywne, syntetyzujące wiedzę o świecie, chyba trudne, zawierające potok informacji, mocno weryfikując przedstawiane wnioski poprzez podanie różnego typu wydarzeń z przyszłości. Przykład („Prawa dziejowe” – wyd. 1935):

„Wbrew tylu popularnym opowieściom, wbrew rozpowszechnianym poglądom, należy stwierdzić w imię prawdy, że św. Cyryl i Metody nie mieli nigdy nic wspólnego ze wschodnią Słowiańszczyzną. Znamienny to przykład, jak odciętą była Słowiańszczyzna wschodnia od wpływów bizantyńskich. Droga do Bizancjum stanowiła tajemnicę handlową Chazarów, a również strzegli tajemnicy drogi z Sarkalu do Kijowa. Dla samychże atoli Bułgarów nadwołżańskich i Chazarów bez porównania więcej znaczenia posiadał Bagdad od Konstantynopola”.

Słowami tymi uzasadnia Koneczny brak wpływów bizantyjskich na kulturę Rusi w pierwszych wiekach jej istnienia, a w to miejsce umieszcza wpływy brutalnych i prostych Mongołów, co znaczy, że u podstaw kultury rosyjskiej nie leży Bizancjum a cywilizacja turańska. Oczywiście wpływy bizantyjskie się pojawiły, ale dopiero później. W zasadzie te cywilizacje na obszarze Rusi mieszały się przez cały okres ostatnich 1000 lat. Bizantyzm charakteryzujący się silną władzą obecny był także w kulturze niemieckiej, w odróżnieniu od Rzeczpospolitej, która była niejako wyspą na morzu państw kochających silną władzę. Skądinąd wiadomo także, że dzisiejsza genetyka Rosjan to w głównej mierze geny tureckie i fińskie (!), geny słowiańskie – jedynie 10%. Spośród ponad 20 istniejących w dziejach cywilizacji, Koneczny wyróżnia współcześnie 7 dużych cywilizacji – średniowieczne: łacińska, bizantyjska i arabska, oraz starożytne: żydowska, chińska, bramińska i – turańska. Ta ostatnia jest jego autorskim wkładem do nauki o badaniu cywilizacji. Koneczny mówi o dwoistości natury, w oparciu o którą funkcjonują narody i cywilizacje. Można mówić np. o takich parach:

1. personalizm-gromadność (gromadność: socjalizm, komunizm)
2. aposterioryzm-aprioryzm (aprioryzm jako podstawa rozwoju, oparta na weryfikacji doświadczeń)
3. organizm-mechanizm,
4. jedność w rozmaitości-jednostajność,
5. dualizm prawa – monizm prawa,
6. supremacja sił duchowych – supremacja sił fizycznych.

Jak bardzo dziesiejsza Rzeczpospolita plasuje się nie po tej stronie huśtawki, niż byśmy pragnęli.. Socjalizm bierze górę, aprioryzm dominuje w przekazie medialnym i narracji rządzących wobec społeczeństwa. Warto wspomnieć, że Koneczny publikował ok. 100 lat temu (+/- 20 lat). Sporo jego twórczości można znaleźć w formie artykułów, np. w Przeglądzie Powszechnym, dostępnych w postawi skanów w serwisie polana.pl. Dzisiejsze wydawnictwa tego autora niestety są w cenie, co chyba świadczy o ich niszowości, niewielkich nakładach i sążnistych objętościach. Koneczny jest autorem syntezy cywilizacji. Wymienił 7 najważniejszych, spośród których nas jako Polaków bezpośrednio dotyczą cywilizacje: łacińska, bizantyzm i cywilizacja turańska. Koneczny wymienia jeszcze cywilizację żydowską, która dzisiaj nie ma już takiego znaczenia, jak w latach 20., gdy Konieczny redagował swój tekst opublikowany w grudniowym numerze Przeglądu Powszechnego z 1925 roku. Sama Słowiańszczyzna nie wytworzyła nigdy żadnej „kultury słowiańskiej”. Trzeba raczej mówić przynajmniej o trzech cywilizacjach na tym obszarze.

„Zważać też należy na tę okoliczność, że stosunki wzajemne wszystkich trzech bywały niejednakowe w rozmaitych okresach dziejowych, a nawet nie wszędzie i nie zawsze występowały wszystkie równocześnie. Godnym wreszcie uwagi jest fakt, jako każda z tych cywilizacyj wydawała w Słowiańszczyźnie pewne odmiany, odcienia, a ponadto powstawały inne znów odmiany z mieszania się dwóch cywilizacyj, tych lub owych, z dążeń do t. zw. Syntezy lub też z mieszaniny ich mechanicznej. Co zważywszy, widzimy, jako różnolitość kulturalna Słowiańszczyzny nie dwie odmiany mieści w sobie, lecz znacznie więcej” (Różnolitość cywilizacyjna Słowiańszczyzny, w: „Przegląd Powszechny”, r. 42, T.168, grudzień 1925, s. 157.

Odsyłam też do tekstu Mieczysława Kuriańskiego „Feliksa Konecznego (1862-1949) charakterystyka siedmiu cywilizacji. Część I: Cywilizacje starożytne i Feliks Koneczny, Prawa Dziejowe, 1935.