Historia Pomocy Społecznej

Historia Pomocy Społecznej

Pomoc społeczna jest to działalność polityki społecznej państwa, mająca na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia

W Polsce wg ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej pomoc społeczną określa się jako instytucje polityki społecznej mającą na celu pomoc osobom i rodzinom w przezwyciężeniu trudnych sytuacji życiowych i doprowadzenia do usamodzielnienia. Jan Rosner przez politykę społeczną rozumiał działalność państwa i organizacji społecznych w dziedzinie kształtowania warunków bytu i pracy zmierzającą do optymalnego zaspokajania indywidualnych i społecznych potrzeb ludności.

W ramach systemu pomocy społecznej wyróżnia się;

– pomoc w instytucjach opiekuńczych typu domy opieki społecznej, placówki opiekuńczo-wychowawcze
– pomoc środowiskowy min. świetlice środowiskowe, ośrodki wsparcia (tj. domy dziennego pobytu,
noclegownie, schroniska dla bezdomnych, środowiskowe domy samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi)
– pomoc pieniężną, usługową i rzeczową świadczoną przez ośrodki pomocy społecznej Struktura pomocy społecznej w Polsce wygląda następująco:
– ośrodki pomocy społecznej działające w każdej gminie, udzielające pomocy pieniężnej, usługowej i rzeczowej oraz kierujące do domów pomocy społecznej
– powiatowe centra pomocy rodzinie, powiaty prowadzą domy pomocy społecznej, zapewniają opiekę nad
dziećmi w placówkach opiekuńczo- wychowawczych (tj. domach dziecka, pogotowiach opiekuńczych) i w rodzinach zastępczych
– regionalne ośrodki polityki społecznej zajmują się koordynacją polityki społecznej w zakresie pomocy na terenie województw samorządowych
– w urzędach wojewódzkich wydziały polityki społecznej- kontrola i nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa,
w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej
– Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej – zajmuje się koordynacją polityki społecznej na obszarze całej Polski oraz przygotowywaniem zmian
w obowiązującym prawie

Pomoc społeczną w Polsce organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując z organizacjami pozarządowymi, Kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. W zasięgu zainteresowali systemu pomocy społecznej znajdują się następujące kwestie społeczne: ubóstwo, wykluczenie społeczne, bezdomność, bezrobocie, niepełnosprawność oraz wiele innych kształtujących trudną życiową sytuację jednostki, w szczególności ekonomiczną.

Pomoc społeczna polega przede wszystkim na:

– przyznawaniu i wypłacaniu przewidzianych ustawą świadczeń
– pracy socjalnej
– prowadzeniu i rozwoju niezbędnej infrastruktury socjalnej
– analizie i ocenie zjawisk rodzących zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej
– realizacji zadań wynikających z rozeznanych potrzeb społecznych
– rozwijaniu nowych form pomocy społecznej i samopomocy w ramach zidentyfikowanych potrzeb

 

Z pomocą społeczną wiążą się takie instytucje jak domy opieki społecznej i świetlica środowiskowa.

Dom pomocy społecznej to instytucja świadcząca na poziomie obowiązującego standardu osobom wymagającym całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności usługi: bytowe, opiekuńcze, wspomagające, edukacyjne w formach i zakresie wynikających z indywidualnych potrzeb. Domy takie możemy podzielić na domyśla: osób w podeszłym wieku, przewlekle somatycznie chorych, przewlekle psychicznie chorych, dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie, dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, osób niepełnosprawnych fizycznie. Domy pomocy społecznej może prowadzić: Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, fundacje i stowarzyszenia, jednostki samorządu terytorialnego, pozostałe osoby prawne, osoby fizyczne.

Świetlica środowiskowa zaś to ośrodek użyteczności publicznej , najczęściej działający na zasadzie wolontariatu, wspierający lokalną społeczność w procesie wychowywania młodzieży. Działania świetlic środowiskowych najczęściej ukierunkowane są na dzieci i młodzież wywodzące się z rodzin patologicznych lub mających trudną sytuację materialną. Celem działania takiej świetlicy jest najogólniej mówiąc współudział w procesie wychowywania z rodziną oraz szkołą, pomoc w nauce, zapewnienie posiłków podopiecznym. Organizacja czasu wolnego przez prowadzenie zajęć sportowo- rekreacyjnych, działania mające na celu rozwój zainteresowań podopiecznych, wsparcie psychologiczne i materialne podopiecznych oraz ich rodzin.

Nie zawsze opieka społeczna była zorganizowana w taki sposób np w czasie zaborów np.

„W zaborze rosyjskim państwowa opieka społeczna praktycznie nie istniała, przez co zadania z tego zakresu przejęły organizacje społeczne i filantropijne. Na terenach zaboru austriackiego obowiązek pomocy mieszkańcom gmin był teoretycznie realizowany na zasadzie pomocniczości, jednak gros zadań finalnie spoczywał na podmiotach pozarządowych. Jedynie mieszkańcy terenów znajdujących się pod zaborem pruskim mogli liczyć na zorganizowaną opiekę będącą częścią przemyślanej polityki społecznej państwa.”

Sytuacja diametralnie zmieniła się dopiero wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w roku 1918 roku ,nowo powstałe państwo musiało na bieżąco reagować na potrzeby obywateli co skutkowało tworzeniem wielu instytucji charakteryzujących nowoczesne, XX-wieczne państwa. Jedną z nich była opieka społeczna, jednak tworzenie formalnego systemu rozpoczęło się dopiero po roku 1920 wtedy też zadania Rady Głównej Opiekuńczej – instytucji koordynującej akcje pomocowe, powołanej za zgodą okupantów jeszcze w trakcie wojny –
przejęło Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej. Podstawą konstruowanego systemu opieki stała się Ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 roku o opiece społecznej.

„System opieki społecznej w okresie międzywojennym koncentrował się na realizacji dwóch podstawowych celów, wyrażonych wprost w art. 1 ustawy. Były to: zaspokajanie ze środków publicznych niezbędnych potrzeb życiowych tych osób, które trwale lub chwilowo własnymi środkami materialnymi  lub własną pracą uczynić tego nie mogą oraz zapobieganie wytwarzaniu się stanu, powyżej określonego”.

Od 1944 r. służby społeczne „zajmowały się wspieraniem ludności wyczerpanej wojną w najbardziej podstawowym zakresie, tj. zaspokajaniem najbardziej podstawowych potrzeb: odżywiania, dachu nad głową, ochroną zdrowia, opieki dla osób niesamodzielnych”

W Okresie Polski Ludowej „Rola opieki społecznej została zredukowana jedynie do pomocy osobom w podeszłym wieku, poważnie chorym oraz niepełnosprawnym w stopniu uniemożliwiającym wykonywanie jakiejkolwiek pracy zawodowej”, co prawda w okresie Trzeciej Rzeczpospolitej zakładano reformę systemu opieki społecznej jednak z powodów politycznych nie udało się jej zrealizować.

„Nie ulega wątpliwości, że przesądziła o tym decyzja o przeprowadzeniu fundamentalnej reformy gospodarczej i przekonanie elit politycznych, iż konieczne jest stworzenie efektywnego systemu łagodzenia społecznych skutków transformacji”.

Istotnym krokiem w reformie systemu obszaru opieki społecznej z resortu zdrowia do resortu pracy, nastąpiło 6 kwietnia 1990 r. Mocą ustawy o przekazaniu ministrowi pracy i polityki socjalnej działań z zakresu pomocy społecznej. Wiosną 1990 r. miejskie i gminne rady narodowe zaczęły powoływać jednostki organizacyjne w postaci ośrodków pomocy społecznej, które przejmowały wszystkie zadania z zakresu pomocy społecznej.

Dopiero w 2004 r przyjęcie kolejnej ustawy o pomocy społecznej w dniu 12 marca 2004 r. miało rozpocząć nowy okres rozwoju pomocy społecznej w Polsce. Wspomniany przepis prawny, liczący aż 161 artykułów, był z jednej strony wyrazem działań dostosowawczych polskich unormowań prawnych do wymagań obowiązujących w Unii Europejskiej.

Jeśli chodzi o opieką społeczną w innych krajach szczególną uwagę należało by zwrócić na Meksyk to właśnie ten Kraj jako pierwszy wprowadził w swojej konstytucji z roku 1917 pojęcie „ bezpieczeństwa socjalnego”. Problemem zabezpieczenia społecznego zajmuje się Meksykański Instytut Zabezpieczenia Społecznego. Ubezpieczenia są finansowane ze składek pracodawców, pracowników oraz przez rząd i obejmują ok. 50 % obywateli. W Meksyku nie ma natomiast zasiłków dla bezrobotnych. Natomiast Źródła państwowej pomocy społecznej należy szukać w ustanowionym w Anglii „prawie ubogich” w 1601 r zgodnie z którym na gminy( hrabstwa) nałożono obowiązek przyjścia z pomocą osobom pozbawionym opieki ze strony rodziny. Znaczenie pomocy społecznej wzrosło w okresie rozwoju przemysłu i rodzenia się kapitalizmu.

Z pomocą społeczną wiąże się nierozerwalnie jakże ważne pojęcie państwa opiekuńczego. Państwa opiekuńcze to większość współczesnych uprzemysłowionych i nowo uprzemysłowionych państw, których rządy stawiają sobie za zadnie zamieszenie nierówności społecznych przez prowizje i dotacje na określone dobra i usługi. Zakres opieki społecznej jest różny w różnych krajach, ale najczęściej obejmuje ona oświatę, lecznictwo, mieszkalnictwo, zapomogi, renty, zasiłki dla bezrobotnych i emerytury. Celem takiej pomocy jest przeciwdziałanie negatywnym skutkom gospodarki rynkowej w odniesieniu do osób, którym z różnych powodów trudno samodzielnie zadbać o swoje podstawowe potrzeby. Opieka państwa pozwala im przetrwać, mimo problemów, z jakimi wżyciu może się spotkać każdy. Zakres pomocy jest różny w zależności od kraju. Tym co najbardziej różnicuje poszczególne modele państwa państwa opiekuńczego jest dostępność środków dla społeczeństwa. W systemach opiekuńczych działających na zasadzie świadczeń powszechnych prawo do pomocy ma każdy, kto jej potrzebuje, bez względu na poziom dochodów lub status ekonomiczny. Celem systemów opiekuńczych opartych na tej zasadzie jest zaspokojenie w trybie ciągłym podstawowych potrzeb wszystkich obywateli . W systemach, które działają na zasadzie świadczeń warunkowych pomocy udziela się na podstawie weryfikacji czy ubiegający się o pomoc rzeczywiście jej potrzebuje.

Na poziomie polityki społecznej rozróżnienie pomocy powszechnej i warunkowej wyraża się w dwóch przeciwstawnych podejściach do pomocy społecznej. Zadaniem zwolenników instytucjonalizmu w zakresie polityki społecznej środki powinny być dostępne na równi. Natomiast zgodnie ze stanowiskiem rezydualizmu pomoc społeczna powinna przysługiwać tylko tym członkom społeczeństwa, którzy potrzebują wsparcia i sami nie są w stanie zaspokoić swoich potrzeb.

Wraz z państwem opiekuńczym powstało wiele teorii tłumaczących jego ewolucję. Według marksistów pomoc społeczne była warunkiem utrzymania się sytemu kapitalistycznego. Ale największy wpływ na zrozumienie państwa opiekuńczego wywarły teorie Marshalla i Espinga- Andersena. Marshall uważał, ze państwo opiekuńcze jest wynikiem pozyskiwanie przez obywateli, w miarę rozwoju krajów uprzemysłowionych coraz to większych praw.

Przyjmując perspektywę historyczną Marshall prześledził ewolucje obywatelskości w Wielkiej Brytanii i wyróżnił jej trzy zasadnicze etapy. Według niego wiek XVIII był czasem, w którym społeczeństwo zyskało prawo obywatelskie. Należały do nich podstawowe wolności i prawo do procesu sądowego, myśli i wyznania, prawo do własności i prawo do procesu sądowego. W XIX wieku obywatele uzyskali prawa polityczne: prawo do glosowania, piastowania urzędów i uczestnictwa w procesie politycznym. Dopiero w XX wieku przyszedł czas na trzecią grupę praw, czyli prawa społeczne. Państwo opiekuńcze stało się gwarantem prawa obywateli do
bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalnego, a więc edukacji, opieki medycznej, mieszkań emerytur i innych usług. Poglądy Marshalla wywarły znaczący wpływ na dyskusje socjologiczne nad ideą obywatelskości i kwestią wykluczenia społecznego i przynależności społecznej.

Jeśli zaś chodzi o teorie Espnga- Andersena to porządkuje on zachodnie systemy opiekuńcze według trzyczęściowej typologii „reżimów opiekuńczych” Typologia opiera się na ocenie poziomu „odtowarowienia” czyli stopnia uzależnienia służb społecznych od rynku. W systemie rynkowym służby społeczne są traktowane jako dobra, to znaczy, że są sprzedawane na rynku jak wszelkie inne dobra czy usługi.

Esping-Andersen wyróżnił trzy typy reżimów opiekuńczych:

socjaldemokracja: opieka społeczna jest dotowana przez państwo i dostępna wszystkim obywatelom (pomoc powszechna), np. kraje skandynawskie

konserwatywny korporacjonizm: opieka społeczna może być w znacznym stopniu „odtowarowiona”, ale niekoniecznie jest powszechna. Pomoc do jakiej uprawniony jest obywatel zależy od jego pozycji społecznej; reżim ten ma na celu nie eliminacje nierówności co utrzymanie spokoju społecznego, silnej rodziny i lojalności wobec państwa.

liberalizm: opieka społeczna jest w znacznym stopniu „utowarowiona” i sprzedawana na rynku. Tylko bardzo potrzebujący są upoważnieni da warunkowej pomocy społecznej a każdy, kto z niej korzysta, zostaje napiętnowany, ponieważ większość społeczeństwa musi kupować sobie opiekę na warunkach podyktowanych przez rynek.

Państwo opiekuńcze jakie znamy obecnie powstało w połowie XX wieku, po drugiej wojnie światowej, ale jego początki sięgają epoki elżbietańskiej. Dla całego narodu zarówno biednych i bogatych wojna była silnym wstrząsającym doświadczeniem które wytworzyło poczucie solidarności i uświadomiła wszystkim, że nieszczęścia i tragiczny los dotyczą nie tylko ubogich i upośledzonych. Po drugiej wojnie światowej jednym z priorytetów stała się reforma i rozwój systemu opieki społecznej . Można powiedzieć, że to okres narodzin współczesnego państwa opiekuńczego.

W latach 70 zgodność opinii politycznych co do celowości utrzymania systemu opieki społecznej zaczęła się załamywać a w latach 80 administracje Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii i Ronalda Regana w Stanach Zjednoczonych podjęły konkretne kroki w kierunku ograniczenia opieki społecznej. Argumentacja na rzecz tych działań miała po Pierwsze charakter ekonomiczny.

Koszty utrzymania opieki społecznej były monstrualne, a ogólna recesja gospodarcza, wzrost bezrobocia i potężnie rozbudowana biurokracja sprawiały, ze ich wzrost był szybszy niż ogólny wzrost gospodarczy kraju. W tej sytuacji rozpoczęła się debata nad wydatkami na opiekę społeczną. Zwolennicy obcięcia wydatków na ten cel zwracali uwagą na narastająca presję finansową na system opieki społecznej. Twórcy polityki społecznej podkreślali potencjalne skutki „ demograficznej bomby zegarowej” dla systemu opieki społecznej: liczba osób korzystających z opieki społecznej rośnie w miarę starzenia się społeczeństwa, tymczasem maleją liczba młodych ludzi w wieku zarobkowym, którzy opłacają ten system co grozi kryzysem finansowym.

Druga linia argumentacji przeciwko utrzymaniu systemu opieki społecznej wiąże się z pojęciem wyuczonej bezradności. Termin został wprowadzony do psychologii przez Martina Seligmana w 1972. Czym jest wyuczona bezradność? to utrwalenie przekonań o braku związku przyczynowego między własnym działaniem, a jego konsekwencjami na przykład „nie ma znaczenia co zrobię, bo i tak na nic nie mam wpływu” Koncepcja M.E. P. Seligmana zakłada, że jednostka poddana doświadczeniom, w których doznaje bezradności a jej reakcje nie mają wpływu na sytuację, utrwalają przekonanie, że nie mają one wpływu również na wydarzenia w przyszłości.
M. Seligman podczas swoich badań zauważył, że osoby cierpiące na wyuczoną bezradność już na wstępie posiadały specyficzne symptomy;

niska samoocena,
niezmienny zły nastrój,
brak motywacji,
problemy ze skupieniem się podczas rozwiązywania powierzonych zadań,
przeświadczenie o odpowiedzialności za niepowodzenia.

 

Zdniem krytyków istniejących rozwiązań osoby korzystające z programów pomocy społecznej, które mają pomagać im uniezależnić się i znaleźć cel w życiu ,uzależniają się od nich i to nie tylko finansowo ale również psychicznie. Zamiast czynnie zatroszczyć się o siebie i swoje życie tracą inicjatywę i biernie czekają na pomoc ze strony systemu opieki. Tym w jakim stopniu konserwatywnym rządom z lat 80 udało się zredukować system opieki społecznej zajął się Christopher Pierson.

Zdaniem Piersona państwo opiekuńcze przechodzi trudny okres, ale nie można mówić o jego kryzysie. Wydatki na opiekę społeczną utrzymują się na względnie stałym poziomie, niż został też naruszony żaden kluczowy element struktury systemu państwowej opieki społecznej. Pierson nie kwestionuje faktu, że skutkiem przeprowadzonej w latach 80 reformy jest wzrost nierówności społecznych, a le zwraca uwagę ze reforma ta nie była tak głęboka jak reforma przemysłu i administracji. Znaczna część społeczeństwa brytyjskiego nadal korzysta z publicznych szkół i służby zdrowia, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych działalności tych służb publicznych jest znacznie bardziej ograniczona. Nowa Partia pracy, która objęła rządy w 1997 roku traktuje reformę systemu opieki społecznej priorytetowo. Dostrzega ona potrzebę stworzenia nowej polityki społecznej, która pozwoliłaby skutecznie uporać się z ubóstwem i nierównościami oraz poprawić stan leczenia i oświaty. W przedstawionym w 1998 roku parlamentowi dokumencie Nowa Partia Pracy wysunęła propozycję umowy społecznej między państwem a obywatelami według której obie strony miałyby określone prawa i obowiązki. Zadaniem państwa jest pomoc obywatelom w znalezieniu dającej systematyczne dochody pracy, a nie tylko wspomaganie ich kiedy jej nie mają.
Obywatele ze swej strony nie powinni biernie czekać na zasiłek ale podejmować działania w kierunku poprawy swojej sytuacji. Nowa Partia Pracy podjęła również działania w kierunku poprawy zdolności jednostek społeczności do samodzielnego „ radzenia sobie” popierając lokalne inicjatywy zmierzające do redukcji poziomu ubóstwa. Podsumowując w państwach opiekuńczych gdzie pomoc społeczna ma charakter powszechny wszyscy potrzebujący mają do niej równe prawo, bez względu na dochody i status ekonomiczny. Pomoc warunkowa przysługuje natomiast tylko jednostkom, które kwalifikują się do niej na podstawie poziomu dochodów i oszczędności. W większości krajów uprzemysłowionych trwa dyskusja nad przyszłością opieki społecznej. Jedni uważają że pomoc społeczna powinna być utrzymywana na wysokim poziomie i mieć charakter powszechny.
Zdaniem innych powinna służyć tylko ratowaniu tych, którzy rzeczywiście nie są w stanie sami sobie poradzić. Opieka społeczna nie była już jak dawniej skupiona wyłączanie na biednych i chorych, ale objęła wszystkich członków społeczeństwa.

Jak wcześniej wspomniałem wojna była silnym wstrząsającym doświadczeniem które wytworzyło poczucie solidarności i uświadomiła wszystkim, że nieszczęścia i tragiczny los dotyczą nie tylko ubogich i upośledzonych. Ową solidarność widzimy dzisiaj na ulicy Europejskich jak i naszych Polskich miast z powodu szeroko zakrojonej migracji uchodźców z ukrainy. I w tym przypadku również szeroko rozumiana Pomoc społeczna ma zastosowanie
w rozumieniu przepisów Ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, z późn. zm) oraz Ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2020 r. poz. 35, z późn. zm.) np; Art 7. punkt 11

„Pomocy społecznej udziela się osobom i rodzinom w szczególności
z powodu trudności w integracji cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej
Polskiej status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na pobyt
czasowy udzielone w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1
pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach”

Ponadto w Polsce z powodu działań wojennych została zastosowana tak zwana „specusatwa” upraszczająca wszelkie procedury związane z przekraczaniem granicy jak i udzielania szeroko rozumianej Pomocy społecznej.
Projekt ustawy, który obecnie wszedł w życie daje możliwość długofalowego wsparcia cudzoziemców w naszym Kraju.

Opieka społeczna nie jest jak dawniej skupiona wyłączanie na biednych i chorych, ale objęła wszystkich członków społeczeństwa także cudzoziemców, a działania prawne powstające jak mówi definicja Pomocy społecznej aby umożliwić osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia pisze nie jako nową Historię Opieki społecznej zarówno w Polsce jak i Europie a może nawet na Świecie, można by zaryzykować stwierdzenie, że wyznacza niejako kierunek, w którym Opieka Społeczna powinna zmierzać w przyszłości.

 

 

Literatura

 

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, z późn. zm)
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2020 r. poz. 35, z późn. zm.),
Ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 roku o opiece społecznej, Dz. U. 1923 nr 92 poz. 726, art. 1.

Jarmakowski T. (2009), Styl atrybucji, poczucie kontroli i płeć a podatność na powstanie syndromu wyuczonej
bezradności., Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, nr 13

Jasiński M. (2014), Człowiek poznający samego siebie według koncepcji Seligmana (style wyjaśniania a wyuczona bezradność).,
Rocznik Teologii Katolickiej, Białystok, tom XIII/1

J. Rosner: Polityka społeczna i służby społeczne w Polsce. Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1972, s. 43.

Jerzy Materne „Pedagogika Socjalna” wydawnictwo Mater szczecin 1999

Nitecki, Prawo do pomocy społecznej w polskim systemie prawnym, Wolters Kluwer, Warszawa 2008,

D. Zalewski, Opieka i pomoc społeczna. Dynamika instytucji, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005;

L. Krzywicki (red.), Służba społeczna w Polsce, Wydawnictwo Związku Spółdzielni Spożywców R. P., Warszawa 1928.

M. Bornstein-Łychowska (red.), Polityka społeczna państwa Polskiego 1918–1935, Ministerstwo Opieki
Społecznej, Warszawa 1935, s. 292

Szmagalski J. ,Rozwój koncepcji pracy socjalnej na świecie Difin 2018

 

K. Wódz, Służby społeczne w Polsce. Geneza, kierunki rozwoju, metody pracy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1982, s. 28.

H. Balicka-Kozłowska, Rozważania o opiece i pomocy społecznej w Polsce ludowej, „Kultura i Społeczeństwo” 1972, nr 1, s. 118.

T. Kaźmierczak, Pomoc społeczna, w: Z. Bokszański (red.), Encyklopedia socjologii, t. 3, Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 148.

J. Hrynkiewicz, Zakres i kierunki zmiany w pomocy społecznej, w: M. Rymsza (red.), Reformy społeczne.
Bilans dekady, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2004, s. 105.

Stanisława Golinowska,Modele politykispołecznejw Polsce i Europiena początku XXI wieku,
Teksty udostępniane na licencji Creative Commons, Warszawa 2018

T. Scharf: Polityka społeczna w Wielkiej Brytanii: od ustawy ubogich do „trzeciej drogi” [w:] Państwo socjalne w Europie…,

Ch. Pierson: Beyond the Welfare State: The N ew Political Economy o f Welfare, C am bridge 1998,