Samarytanka

W czytaniu z Ewangelii 3. niedzieli Wielkiego Postu czytamy o spotkaniu Jezusa z Samarytanką przy studni Jakuba. W tym tekście postaram się krótko opisać kontekt tego zdarzenia i sprawdzić, czy studnia nadal istnieje.

Jezus przybył do miasta samarytańskiego zwanego Sychar, w pobliżu pola, które dał Jakub synowi swemu, Józefowi. Było tam źródło Jakuba. Jezus zmęczony drogą siedział sobie przy źródle. Było to około szóstej godziny. (J 4, 5…)

Miasto Sychar (Sychem) istniało już w czasach Abrahama (dziś w tym rejonie położone jest największe miasto samarytańskie i stolica Samarii – Nablus). Jest to obszar Autonomii Palestyńskiej. Również w czasach Chrystusa tereny te były niejako wyłączone z państwa żydowskiego, zamieszkiwał je lud wrogi Izraelitom – Samarytanie. Teren położony jest pomiędzy dwiema górami: Ebal i Garizim (Gerazim). Ta druga góra była (i jest) świętą górą Samarytan. Była dla nich czymś rodzaju Syjonu ze świątynia jerozolimską dla Żydów.

W ten sposób prezentuje się ta okolica na współczesnych mapach Google. Na południu zaznaczyłem szczyt góry Gerazim. Dobrze widać tutaj rozległą równinę między wzniesieniami i lokalizację studni Jakuba, która znajduje się na wschodnich obrzeżach miasta Nablus.

Stojąca u stóp góry Gerazim Samarytanka w czasie rozmowy z Jezusem mówi:

Panie, widzę, że jesteś prorokiem. Ojcowie nasi oddawali cześć Bogu na tej górze, a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy czcić Boga.

Spójrzmy jeszcze raz na widok z map Google i wyobraźmy sobie tę sytuację.

Studnia Jakuba przetrwała do tej pory i cieszy się dużym zainteresowaniem turystów. Bardzo ciekawa jest lektura opinii pozostawionych przez turystów, to jedna z nich, napisana przez turystkę z Korei.

Kult na górze Gerazim

Dlaczego między Żydami a Samarytanami powstała tak wielka wrogość, że teren Samarii był dla Żydów niebezpieczny?

Początek kultu na górze Gerazim sięga okresu, gdy Żydzi wrócili z niewoli babilońskiej. Nie chcieli uznawać Samarytan za Izraelitów, szczególnie, że w większości byli oni zesłańcami asyryjskimi, osiedlonymi w miejsce wysiedlonych do Babilonu Żydów i choć przeważnie przejmowali lokalne żydowskie wierzenia, praktykowali wiele kultów bałwochwalczych (2 Krl 17, 24-41). Czarę goryczy przepełniła sytuacja, gdy Samarytanie zaproponowali pomoc Żydom w odbudowaniu świątyni jerozolimskiej – jednak Izraelici odmówili (Ezd 4, 1-3) – za tłumaczeniem podanym przez A. Chrostowskiego (patrz bibliografia):

Gdy usłyszeli przeciwnicy Judy i Beniamina, że wygnańcy budują świątynię dla YHWH (Pana), Boga Izraela, przybyli do Zorobabela oraz do przywódców rodów i powiedzieli im: «Będziemy budować z wami, bo jak wy szukaliśmy waszego Boga i Jemu my składamy ofiary od czasów Esarhaddona, króla

Asyrii, który nas tu sprowadził». Odpowiedział im Zorobabel oraz Jozue i pozostali przywódcy

rodów Izraela: «Nie wolno wam z nami budować Domu dla naszego Boga, ponieważ my sami zbudujemy dla YHWH (Pana), Boga Izraela,  jak polecił nam król Cyrus, król perski». A lud ziemi krępował ręce ludu Judy i przeszkadzał im budować. I przeszkadzając im, spiskowano przeciw nim przez cały czas panowania Cyrusa, króla perskiego, aż do panowania Dariusza, króla

 perskiego”.

Jer 41, 4-5 opisuje historię, gdy pielgrzymi z „Sychem, Silo i Samarii” do Jerozolimy zostali w większości wymordowani przez Żydów – mimo, że ich intencje były czysto religijne, co zdecydowanie było jednym z elementów, które nastawiły przeciw sobie te dwa ludy.

W efekcie Samarytanie wznieśli na górze Gerizim konkurencyjną świątynię i odtąd byli nastawieni wrogo względem Żydów.

Co ciekawe, ataki i morderstwa spotykały ze strony Samarytan nawet chrześcijan – rabowali kościoły, śmierć poniósł nawet lokalny biskup. Samaria leży dokładnie między Galileą a Judeą, co oznaczało konieczność przechodzenia przez tereny Samarii, szczególnie dla rodziny Jezusa – pochodzącej z Nazaretu, położonego na północ od rejonu Samarii, również w tych okolicach – tj. w Kafarnaum – Jezus mieszkał po opuszczeniu domu rodzinnego. Jeśli tylko chciał się udać do Judei, gdzie leżała Jerozolima, musiał przejść przez Samarię lub ominąć ją drogą wzdłuż wschodniego brzegu Jordanu (mapka poniżej). Mapka pochodzi ze świetnej publikacji Wyd. Bernardinum i Instytutu Geodezji i Kartografii „Atlas Biblijny” pod red. Adama Linsenbartha, 2020.

Studnia Jakuba

Niemal 2 tys. przed Chrystusem w dolinie między górą Gerizim a Ebal obozował Abraham. „Twojemu potomstwu oddaję tę właśnie ziemię” (Rdz 12,7). Również Jakub, wracając z Mezopotamii, zatrzymał się tutaj i nabył pole za cenę stu jagniąt (Rdz 33, 18-20). Następnie – umierając w Egipcie – nadał tę ziemię ukochanemu synowi Józefowi (Rdz 48, 21-22). Mumię Józefa w Sychem złożył Jozue po wyjściu z Egiptu (Joz 24,32) – miejsce grobu lokalizowane jest ok. 1 km od studni Jakuba. (Donato Baldi OFM, patrz bibl.)

Pole nabyte przez Jakuba Żydzi uważali zawsze za miejsce święte. Studnia (35 metrów głębokości) znajduje się w sąsiedztwie wielu źródeł. Mimo, że Jakub nabył tę ziemię, prawa do źródeł były już dawno rozdzielone, dlatego utworzył własną studnię, by uniknąć konfliktów (Jerome Murphy O’Connor, patrz bibl.).

J 4,5 wspomina, że jest to „pole, które dał Jakub synowi swemu, Józefowi”. Rozmowa Jezusa z Samarytanką na trwałę łączy to miejsce z tradycją nie tylko żydowską, ale i chrześcijańską.

Na mapce (źródło: Murphy O’Connor) widać dobrze lokalizację studni między dwoma wzgórzami na skraju miasta Nablus (stan ok. 1980). Litery oznaczają: A. Synagoga samarytańska, B. Góra Garizim, D. Studnia Jakuba. Kult samarytański wciąż istnieje – na górze Gerizim znajduje się muzeum samarytańskie, gdzie kapłan samarytański zapoznaje turystów z historią Samarii.

W miejscu studni na przestrzeni wieków znajdowały się zabudowania świątynne. Ok. 380 r. zbudowano tu kościół na planie krzyża, w którego krypcie znajdowało się baptysterium z początku wieku. Kościół uszkodzony w czasie powstań samarytańskich 484 i 529, odbudowany przez cesarza Justyniana, później popadł w ruinę. Kolejną 3-nawową świątynię postawili krzyżowcy (studnia znajdowała się w krypcie), zniszczoną ok. 1187. W 1863 kryptę częściowo odbudowano, a w 1914 podjęto odbudowę kościoła, którą jednak przerwano, dziś teren wygląda na dobrze zagospodarowany, o czym świadczą zdjęcia odwiedzających, publikowane w Google Maps – mieści się tu prawosławna cerkiew św. Jakuba.

Nablus, Sychar

Na współczesnych mapach w pobliżu studni Jakuba widzimy duże miasto Nablus, będące stolicą Samarii, w zapisach historycznych – biblijnych – czytamy o starodawnym mieście Sychem/Sychar, z którego pochodziła Samarytanka. Te dwa miasta nie są tożsame. Sychem znajdowało się ok. 1,5 km na północ od Balata, przy drodze z Nablus nad Jordan, na zboczach góry Ebal. Dziś znajduje się tam muzułmańskie osiedle Asar. Dawniej miasto miało ważne znaczenie, po schizmie 10 pokoleń stało się stolicą nowego królestwa (1 Krl 12,1-16) Jego znaczenie podupadło pod naporem Asyrii, gdy miasto stało się miejscem nowego kultu mieszającego mozaizm i pogaństwo, z centrum na górze Gerazim. W czasach Chrystusa istniało tutaj miasteczko zwane po aramejsku Sichora, utożsamiane z Sychar.

Nablus z kolei założono w 72 r. ne. przez Tytusa pod nazwą Flavia Neapolis w miejscu Maborta („wąskie przejście”), w dolinie między dwiema górami Ebal i Gerazim (Garizim). Osiedlono tutaj rzymskich legionistów. W II w. urodził się tutaj św. Justyn. W IV r. Nablus stało się siedzibą biskupstwa, choć miastu ciągle zagrażały ataki Samarytan. W 531 r. podczas ataku Samarytanie zabili biskupa, mnichów i kapłanów, spalili kościoły i klasztory. W 639 zajęte przez muzułman, a w 1110 zajęte przez krzyżowców. W latach 1152-1161 przebywała tu królowa Melisenda, wznosząc liczne budowle chrześcijańskie. Później znów zajęte przez muzułmanów. Dziś to typowe miasto muzułmańskie, największe w Autonomii Palestyńskiej (ok. 150 tys. mieszkańców).

—

Bibliografia:

1. Waldemar Chrostowski, Konflikt wokół odbudowy świątyni (Ezd 4,1-5). Przyczynek do transformacji religii biblijnego Izraela i narodzin judaizmu, Collectanea Teologica, 2019
2. Jerome Murphy-O’Connor, Przewodnik po Ziemi Świętej, Vocatio, Warszawa 1996
3. Donato Baldi OFM, W Ojczyźnie Chrystusa. Przewodnik po Ziemi Świętej, Kraków-Asyż 1982
4. Atlas Biblijny, Instytut Geodezji i Kartografii, Wydawnictwo Bernardinum, pod red. Adama Linsenbartha, Warszawa Pelplin 2020
5. Google Maps